Alameda — Mam

Source: https://www.alameda.courts.ca.gov/system/files/local-rules/05-title-5-20260701-division1_mam.pdf

Tqanil 5. Qaj chkawb’al Najaj ex Qpoj

Kawb’al 5.1. Tqanil

Qaj kawb’al tej tqanil lu b’a’ tok ch-cheya qaj Kawb’al te Jatzana te Najaj ex Qpoj.

Kawb’al 5.1 q’i’ tuya ttzaq’b’eb’ te teja uj tok Enero 1, 2008.

Ja’ 1. Qaj kawb’al te Najaj

Tqanil 1. Qaj mixb’a te Chqil

Kawb’al 5.5. Tqanil te Ja’

Qaj kawb’al tej ja’ lu b’a’ chok cheyat te Kawb’la te Jatzana te Najaj.

Kawb’al 5.5 q’i’ tuya ttzaq’b’eb’ te teja taj tok Enero 1, 2008.

Kawb’al 5.10. Tja kawb’al tej Q’olxta tej Toklen te Najaj

B’ix junt che qaj onb’al ex qaj aq’unt jaj q’olxta tej toklen te najaj ilt’j kwel tb’incha’ te kuyk’ata chuya qaj u’j tej kawb’al te jatzana, xi nxi’ q’ontat tej toklen te najaj jax ju’xa kxe’l tb’incha’ qaj onb’al nchi kub’ nik’et toj kloj 10005 tej Código te Najaj, te jun tten tumalxax chuya qaj moyb’al te pwaq qaj nche’x q’i’ te tej onb’al qaj nchi kub’ nik’et te ju’n q’ij tu’j tja kawb’al.

Kawb’al 5.10 nik’u’nk ex toksa tajlal te teja tajlal q’ij te 1 te Enero te 2008; q’i’ titza te kawb’al 11.11 tumalxax te teja uj tok 19 te Mayo te 1998; mant ch’in tok b’inchet tumalxax te teja uj tok Enero 1, 2004.

Kawb’al 5.11. Nchi kub’ ten naqch

(a) Qaj ab’ib’ yol naqch.

Qatza jat tej tja kawb’al ma tz’etz q’umat junxat, qaj plaj ex qaj te b’inchal tu’j b’a’ chkub’ ten te jun tten naqch choj qaj chemb’il tej tten ja il, qaj chemb’il te b’inchalxta che qaj il nxi’ lape chi’j qaj najaj, qaj chemb’il nchi tzaj tzyet tej tten te il, qaj chemb’il te nkub’ yolat te tajlal q’ij te tej il ex qaj chemb’il te tu’ tajtz meltz’a. Te che qaj ab’ib’ yol lu, mi nti’xax il ti’j qa jun plaj ma tz’oktz tyek’a jun Tumal te tu’ Tkub’ ten Naqch (RA-010) menoqat jun Q’umb’aj Tib’aj tu’ Tkub’ ten Naqch (RA-020).

Title 5 Table of Contents 5 - 1

(b) Ab’ib’ yol te kwel ten twitz.

Chqil qaj ab’ib’ yol mi nchi okx smet toj ja nkub’ tmij nchi iky aq’maset te kwel
ten twitz, qatza jat tej tja kawb’al ma tz’etz q’umat junxat. Alchexa jun xjal ma
tajb’e te tu’ tkub’ ten te jun tten naqch toj jun ab’ib’ yol tekax chi’j qaj matxi’
q’umat toj ja nkub’ tmij ilti’j kwel tb’incha’ qaj kab’t lu tjaq’x tzunja ab’ib’ yol:

(1) Yek’lakxta ex q’umxta jun Tumal te tu’ Tkub’ ten Naqch
(b’incha’ u’j RA-010) ex chmolk’ata jun noq ch’in q’umb’aj
tumal ttzajtza q’umta tej tu’ taqa tej qanb’al te tu’ tkub’ ten te
jun tten naqch;

(2) Yek’lakxta ex q’umxta jun ti b’a’ ttema te Q’umb’aj Tib’aj te tu’ Tkub’
ten Naqch (b’incha’ u’j RA-020); ex

(3) Q’oltzta tej tumal teja junt tten lu:

(A) Qa tej xjal ma tz’oktz qanat tej tu’ tkub’ ten naqch ma tz’oktz
ti’ tumal tej ttxola te jun 15 q’ij te kawb’al tjaq’x ja tajlal q’ij
tej ab’ib’ yol, tej xjal ilti’j k’okalx tyek’a ex te q’umxta tej
qanb’al ex ja q’umb’aj nkub’ nik’et te jun 10 q’ij che kawal
tjaq’x tzuja ttxola.

(B) Qa tej xjal ma tz’oktz qanat tej tu’ tkub’ ten naqch ma tz’oktz
ti’ tumal tej ttxola tjaq’x 15 q’ij te kawb’al tjaq’x tjaq’x ja tajlal
q’ij tej ab’ib’ yol, tej xjal ilti’j k’okalx tyek’a ex te q’umxta tej
qanb’al ex ja q’umb’aj nkub’ nik’et te jun q’ij te kawal ti’jxa
tzuj uj nokx q’i’ ja tumal tej ttxola.

(4) Qatza jat tej tja kawb’al ot tz’etz tzaq’b’entat jun te tu’ tkub’ ten
naqch, tej te tu’ tkub’ ten naqch twitzk’a teja ilti’j nok chq’et. Ja mi
nti’ ma kub’ ten b’a’ tjaw jlet toj jun njaw b’inchet junt maj ex/mo ja
nkub’ nik’et jun te tu’ tex najsetay

(c) Qaj tu' taqa.

Alchexa jun tten ti’ jun qanb’al te tu’ tkub’ ten naqch titzaxsa tok tu’n ja nkub’ tmij (b) ilti’j k’okalx tyek’a ex q’umxta tej junt q’ij te aq’unt te kawb’al ti’jxa tzuj q’umb’aj te tumal te tu’ tkub’ ten naq’ch mo ja nxi’ q’umat te tu’ tokx ttzaqpi’, alchej eb’ajta toj tne’l. Al jun ma kub’ we’ twitz ja te tu’ tkub’ ten naq’ch ilti’j k’okalx tyek’a ex k’okalx tq’uma jun Tu’ tkub’ t-xk’eya tib’ ti’j Ttxola Naqch toj ja Ab’ib’ yol Nkub’ nib’et mo ja Il (b’incha’ u’j RA-015) ex jun nkub’ yolat te Q’umb’aj Tib’aj te tu’ Tkub’ ten Naqch (b’incha’ u’j RA-020).

Title 5 Table of Contents 5 - 2

(d) Qaj kuyb’al.

Qa qaj plaj ma chi pon toj jun kuyb’al tz’aq chib’aj chqil qaj tqanil nche’x aq’unat toj ja ab’ib’ yol titzaxsa tok tu’n ja nkub’ tmij (b), b’a’ tokx yek’at jun qanb’al joniky te tu’ tkub’ ten naqch ex jun q’umb’aj yolak’a toj alchexa amb’il toj ja ab’ib’ yol ex ja b’inchal u’j ex/mo qaj plaj b’a’ chkub’ ten te jun tten naqch toj ja ab’ib’ yol tuya tzuj ntajb’e’ ntzaj tq’uma te q’umtzta tej tja kawb’al ot tz’okx yek’at mo k’okalx yek’at jun kuyb’al mo te tu’ tchaj yol tib’aj tej kuyb’al toj ja u’j. .

Kawb’al 5.11 b’incha’nb’atz te tetzunja 1 te enero te 2026; tkub’ te tetzunja 1 te julio te 2023.

Kawb’al 5.12. Kwel ten ex q’umb’aj tumal toj k’uxb’al choj qaj tten te qaj najaj

(a) Najb’en te nok chq’et tej nokx yek’at toj k’uxb’al

Te tetzunja 1 te Abril te 2023, qaj plaj nchi okx yek’at ex kab’t xjal nchi pon ilti’j chi okalx toj ja nokx yek’at toj k’uxb’al (e-filing) najb’entza jun q’oltzta onb’al che qaj onb’al te nokx yek’at toj k’uxb’al tzaq’b’e’nb’atz tu’j tja kawb’al (PSAR) ex ilti’j kxe’l tq’uma tumal ex kuyk’ata tej q’umb’aj tumal toj k’uxb’al, mintzuj qa q’uma tu’ kawal mo qa tetz jkawb’al qantta junt tten te q’umb’aj tumal. Tjaq’ ja kawb’al 2.253(b)(4) che qaj Kawb’al tej Tja kawb’al te California, alchexa jun xjal nok chq’et te tu’ tajb’en ja onb’al te tej e-file b’a’ tokx tqana jun tajb’al nokxtza yek’at jun Qanb’al te Ntajb’e’te Yek’b’al ex Q’umb’aj tumal toj K’uxb’al nok Chq’et (b’incha’ u’j EFS-007) twitz tzuj tja nik’ub’ aq’unt ok ch’ikat mo, qa mya’ ch’iklak, twitz xi ajkawal niky cheyal tej ja’ te toklen te najaj.

(b) Najb’en nokx tzaqpet tej tu’ tkub’ ten toj k’uxb’al

Te tetzunja 21 te febrero, 2023, alchexa jun plaj mo junt xjal b’a’ tkub’ tkuya te tu’ tten toj e-filing, najb’entza jun PSAR tzaq’b’e’nb’atz tu’j tja kawb’al, nokxtza yekat jun q’umb’aj tumal te kuyb’al toj tja kawb’al ex nxi’tza q’umat tumal toj chqil qaj plaj. Qatza ch’inch’ak’a junt onb’l ja tajb’al jaxaxta jun q’umb’aj netz te kawb’al, alchexa jun xjal ma tz’ok ten q’umta te tu’ tkub’ ten toj e-filing ilti’j kxe’l tq’unma tumal ex kuyk’atza che qaj q’umb’aj tumal toj k’uxb’al.

(c) Qaj tajlaxax q’ij

Qaj tajlalxax q’ij ma che’x-xa q’umat tne’l tne’l b’a’ chxi’ b’inchet junt maj toj tja ch-jaxsa toja sitio web toj tja kawb’al.

(d) Qaj u’j noq lepcht

Title 5 Table of Contents 5 - 3

Qaj u’j ilti’j chi jawal toj e-filed te jun tten PDF ttzaqpi’ joyb’al qatza noq at jun copia twitz u’j at ex ilti’j kwel kuyat qaj u’j nchi qant tu’ nintzaj aq’anal njatz chik’ajax toj sitio web tej tja kawb’al, qa tuyax tzuj jun tz’ib’b’alta tej PSARs tzaq’b’e’nb’atz tu’j tja kawb’al.

(e) Nel q’i’

Qaj kab’t u’j mixb’a chokx yek’at toj e-filed:

(1) Txol tej t-tzuyb’al;

(2) Qaj paq u’j nchi txket;

(3) Qaj pwaq;

(4) Txel;

(5) Qaj kawb’al nchi tzaj q’umat;

(6) Qaj tqanil ex qaj aq’unt ti’jxa tzuj tnom mo tej condado;

(7) Sb’ub’ ti’jxa tzuj tnom;

(8) Qaj txokb’al te che qaj ximb’al ti’jxa tzuj Tnom;

(9) Tz’ib’al che qaj tumal noktz q'i' qaj chojb'al.

(10) Alchexa junt paq u’j qa ntajb’e’ ja kawb’al jatuma tok jun sqit tne’l mo
qa nokx yek’at te jun tten jaj netz tne’l.

(f) Paq u’j toj ewb’al ta’

Qaj paq u’j nchi okx yek’at toj e-filed titzaxsa tok tu’j Kawb’al Joniky te Mamb’aj mi nal tzqilta ex mi chk’i jun nex q’umat te tu’ chok sellar.

(g) Qaj copia te tten

Qatza ch’inch’a k’elatz tq’uma te junxat tten tu’ ja kawb’al, qaj copia te tten toj u’j te chqil qaj paq u’j nchi okx yek’at e-filed k’uxb’al ilti’j chi okalx q’o’ tej tz’ib’al tej tja nik’ub’ aq’unt chikb’atz texja q’ij uj nokx yek’at toj e-filed mo tjaq’x tzuj junt q’ij te aq’unt qa tej twitz chajsa te ka’b’a mo mast q’ij te aq’unt ti’jxa tzuj tajlal q’ij taj tok yek’at toj e-filing. Alchexa junt copia te tten qa ilti’j k’kalx q’o’ toj junt q’ij mya’ te aq’unt te tej tja kawb’al.

Kawb’al 5.12 b’incha’nwa juxaxta tten te teja 1 te julio, 2025; k’o´jla’nk tuya tten te teja 1 te Title 5 Table of Contents 5 - 4

julio, 2022; b’incha’nwa juxaxta tten te teja 1 te enero, 2023.

Kawb’al 5.15. Q’umb’aj jaxax te q’umb’aj tumal tib’aj qanb’al che qaj q’umb’atz toj il naj ta’

Qaj plaj b’a’ chajb’en ja Q’umb’aj jaxax Ti’jtzuj ja Q’umb’aj tumal te jun Qanb’al te netz Q’umat te Toj il naj ta’ (B’incha’ u’j te jatzana ALA FL-010) te q’olxta tej q’umb’aj tumal te tej ti’jtzuj te q’umb’aj tumal te jun qanb’al te nex q’umat te toj il naj ta’.

Kawb’al 5.15 b’incha’wa te teja 1 te Enero te 2013; q’i’ titza te kawb’al qi’ 11.0.1 a te teja uj tok 19 te Mayo te 1998; mant ch’in tok b’inchet tumalxax te teja uj tok 1 te Julio te 1999, 1 te Enero te 2004, 1 te Julio te 2004, 1 te Enero te 2006 ex 1 te Enero te 2007; mant ch’in tok b’inchet ex toksa jalal junt maj te teja uj tok 1 te Enero te 2008; mant ch’in tok b’inchet te teja uj tok 1 te Enero te 2009.

Ttenxax 5.15.1. Kxe’l cheyat ex U’j nokx q’anat Ex Txa’ (a) Kxe’l cheyat Ex jun Txa’

Jaxax qa n-xi’ nik’et tekax tten, jtja kawb’al kwel xi’mat ti’j qaj u’j chi okx qanat ex jun txa’ nyola chib’aj qaj nokx q’umat jaxax chi kub’ tziyat ex qaj chi okx chi okx q’umat jaxax chi kub’ ten ju’ naj t-k’u’j ex ti’j u’j nokx qanat.

(b) Nkub’ yek’at tej U’j nokx qanat Ex Txa’

(1) Qa tej u’j nokx qanat tzaj t-qana jun k’okal nik’et tu’ tkub’ t-mij ja amb’il
n-xi’, b’a’ tokx t-q’o’ jun yol jaxax qa tu’ tkub’xax t-q’uma qaj eb’aj
jatuma tzaj tyola ja tajb’al te jun amb’il tej nokx q’umat mast noq ch’in.

(2) Qaj u’j chi okx qanat ex jun txa’ b’a’ tetz chyek’a qaj chi xe’l tzet t-q’um
lu:

(A) Qa jun nok nik’et ex jun txa’ u’j nokx qanat kxe’l t-q’o’ jun tenb’al
te jun ch’ixpub’ toj ja statu quo;

(B) Qa atta ttxola tzaj lu tkub’sa tib’xja jax n-xi’ yolat; ex

(C) Chqil qaj u’j chi okx qanat jakax tib’aj ja yol yolj jnokx q’o’ tu’ alu’xa
qaj txa’ ex qa jatz b’ian qaj chi ok nk’et tib’aj ja yola.

(c) Nokx q’umat tib’aj ja U’j nokx qanat

(1) Ja txa’ tej nokx qanat b’a’ tokx t-q’uma ja u’j nokx qanat ex txa’ te chqil
qaj xa’ qaj nokxx chyek’a chib’ ex chqil qa xi b’inchal u’j tzib’a chten uj

Title 5 Table of Contents 5 - 5

na’nt tokx yek’at ja u’j nokx qanat te ja tja kawb’al, jaxax twitz ja eb’aj toksa jun chalaj toj ja b’incha’ u’j FL-303(3)(b)(1-4), je tzu’ ja chi pjalxax nik’et qaj paq u’j ti’xax ttxola toj ja u’j nokx qanat. Jtxa’ ja nokx qananat b’a’ tokx t-yek’a jun Yol nokx jaxax At tten ti’j ja Nokx q’o’ Tojxax ttxla ex Nokx q’umat tej U’j nokx qanat te toj il ta’ tej Kab’ q’ij (Ex Txa’) (b’incha’ u’j FL-303) joniy tuya ja u’j nokx qanat ex txa’.

(2) Jaxax qa n-xi’ nik’et tekax tten, qa tej txaj ja nokx qanat nokx t-q’uma ja
u’j nokx qanat ti’jxa tzuj 10:00 te qlax., k’okaltza ti’ k’ujb’al qa tej nokx
q’umat ja xkub’ b’inchet teja 10:00 te qlax. Te tzuja junt q’ij te aq’unt te
b’ajtzb’al.

(d) Tten tej Nokx q’umat teja U’j nokx qanat

Jaxax qa n-xi’ aq’unat jun chi qaj tekax tten, ja nokx q’umat b’a’ tkub’ t- b’incha’ te jun chi qaj tten chi ok ch’ikat toj b’incha’ u’j FL-303(3)(a)(2) uj na’n tokx q’o’ ja u’j nokx qanat twitz ja Tja kawb’al.

(e) Tten tej Nokx q’o’ Atxax ttxola tej U’j nokx qanat Jnokx qanat nokx tzqet uj nokx q’o’ chqil qaj txa’ ja nokx tyek’a te tib’x ex chqil qa xi b’inchal u’j tz’ib’a chten (1) qaj b’incha’ u’j FL-300, FL-303 ex FL-305, (2) chqil qaj chi klontat ex qaj xqelb’aj jatuma chi yolj qaj txa’ tej nokx qanat, ex (3) qaj ttxola chi tzaj teja toj il ta’ che’x aq’unat tokxsa tu’ ja tja q’anb’al, te jun chi qaj tten ti’ qaj tajlalal toj ja b’incha’ u’j FL-303(4)(b).

(f) Nokx yek’at che qaj Tzaq’b’eb’ te ja U’j nokx qanat

Alchexa tzaq’b’eb’ teja u’j nokx qanat ex txa’, ja’nx ja Yol nokx jaxax teja Najtz tzaq’b’et teja U’j nokx qanat tej Txola netz (b’incha’ u’j FL-320) ex alchexa junt klolta mo xqelb’aj, b’a’ tokx q’umat ex yek’at tjaq’x ja 10:00 te qlax. Te tzu ja junt q’ij lepch te q’olakxta tojxax ttxola teja nokx q’umat teja u’j nokx qanat ex txa’. Ja nokx q’o’ te jun ttxola jaxax che qaj klolta te qaj tzaq’b’eb’ b’a’ tkub’ b’inchet teja jun chi tten chi ok chik’at toj b’incha’ u’j FL-303(4)(b).

Ttenxax 5.15.1 toksa tuya te jtoj kpomal b’aj te tzuj ja 1 te julio te 2026

Ttenxax 5.17. Nokx q’o’ Ttxola jaxax tej nokx q’o’ tej ab’ib’ yol n-xi’ tzyet tib’aj ttenk’a ja il.

Jtja kawb’al b’a’ tokc t-q’o’ jun tumal tej ab’ib’ yol n-xi’ tzyet tib’aj ttenk’a j-il te jun t- xilen ttxola te b’inchalxta, kwel pax tojxax ttxola, k’elax q’i’ mo tixax tten. Qa mi na’x tokx yek’at jun tzaq’b’eb’ tej eysa gtib’aj teja amb’il tej uj nokx qa nokx q’umat tej ab’ib’ yol n-xi’ tzyet tib’aj ti ttenk’a j-il, j-nqana ilti’j k’oklx t-q’o’ tojxax ttxola jaxax jun copia tej n-xi’ qb’et tej nokx q’umat tej n-xi’ qanb’aj tib’aj.

Title 5 Table of Contents 5 - 6

Ttenxax 5.17 n-xi’ b’inchet tuya kwel te’na texa tzuj ja 1 te julio te 2026; tzajna tuya te kwel te’na texa tzuj ja 1 te enero te 2012; b’incha’nx tten jakax tuya te kwel te’na texa tzuj ja 1 te enero te 2016.

Kawb’al 5.20. Qaj q’olb’eb’ chi’j qaj kwal tu’ jun niky cheyal mya’ xnaq’tza’ ti’j

Toj alchexa aq’unt te jatuma jun plaj nokx tqana jun tu’ tetz q’umat te tu’ntza ja moyb’al che qaj q’olb’eb’ chi ikyal cheyb’aj tu’ jun niky cheyal mya’ xnaq’tza’ ti’j, ja plaj ilti’j ktza’l tq’o’ jun copia che qaj T-xi’len te tej Niky cheyb’aj che qaj Q’olb’eb’ chi’j qaj Chkwal (B’incha’ u’j te jatzana ALA FL-015-INFO) te tej niky cheyal mo qaj nchi iky cheyal nchi ok ch’ikat ex, toj tne’l, nokx yek’at jun Kuyb’al te tej Niky cheyb’aj che qaj Q’olb’eb’ chi’j Chkwal (B’incha’ u’j te jatzana ALA FL-015) sqitlak tu’j niky cheyal mo qaj nchi iky cheyal mya’ xnaq’tza’nqa ti’j uj nantq tb’aj alchexa jun q’olb’eb’.

Kawb’al 5.20 b’incha’wa te teja 1 de Enero 2009; q’i’ titza te kawb’al qi’ 1 te Enero, 2008.

Kawb’al 5.25. Qaj qanb’al te tu’ntza tkub’ nik’et qaj chemb’il te nik’ub’ ex qaj tajlal q’ij che qaj yol te kawb’al

(a) Qanb’al te kawb’al mo chemb’il te tu’ tajtz meltz’a

Alchexa tej plaj b’a’ tokx qanat tej tja kawb’al te tu’ tkub’ nik’et jun tajlal q’ij te tej kawb’al mo jun tajlal q’ij te tu’ tajtz meltz’a (1) nkub’tza b’int ja qanb’al toj jun chemb’il tib’aj ja tten tej il mo toj jun chemb’il te tej tu’ t-xi’ b’int ja il, mo (2) nxi’tza tumal ex nokxtza yek’at jun Qanb’al te Chemb’il te tej B’inchab’ tej Il (b’incha’ u’j ALA FL-050).

(b) Ti ktemal ja chemb’il te b’inchab’ tu’nx

Qaj plaj b’a’ tokx qanat jun chemb’il te b’inchalxta te chqil ja tqanil mo te che qaj tqanil tkub’sa tmij luqa nchi ayon te jun chemb’il te b’inchalxta. Qa tej tja kawb’al ma tz’okx toj ja qanb’al, k’okal tch’ika qaj plaj, tajlal q’ij, amb’il ex tenb’al tej chemb’il te tu’ tajtz meltz’a tu’nx, qaj plaj ilti’j k’ajb’el che ja ti Ktemal ex Q’umb’aj te tej Chemb’il te tu’ Tajtz meltz’a Tu’nx (b’incha’ u’j ALA FL-045).

Kawb’al 5.25 b’incha’wa te teja 1 te Enero te 2016; q’i’ titza te kawb’al qi’ 11.0.4 ex 11.0.5 te tej uj tok 19 te Mayo te 1998; mant ch’in tok b’inchet tumalxax te teja taj tok 1 te Enero te 2004; mant ch’in tok b’inchet ex toksa tajal junt maj te Kawb’al 5.25 te teja 1 te Enero te 2008; mant ch’in tok b’inchet te teja taj tok 1 te Enero te 2012.

Kawb’al 5.26. Ab’ib’ yol tej Tenb’al lu Tokx toj Ayob’ tej Ttxola te Toklen Nona, Lu tkub’ te Chjo’ mo jun Ajkawal Chjo’ Ch’ikb’atz tu’j Tja kawb’al

Title 5 Table of Contents 5 - 7

Qa qaj plaj te jun il te mya’ b’a’ nela tej najleb’, najsab’ mo nkub’ pax tuya at ttxola nchiq’ te b’inchalxta tej il tu’n tzunja ttxola te toklen nb’aj onat, tu’ntza jun chjo’ mo jun ajkawal chjo’ ch’ikb’atz tu’j tja kawb’al, b’a’ tokx tyek’a jun kloj ex jun ximb’al te q’umb’aj te nik’ulxta jun chemb’il tib’aj ja tenb’al tej il tu’nja Kloj ex jun Ximb’al te Q’umb’aj te nik’ulxta jun Chemb’il tib’aj ja Tenb’al tej Il (ALA-FL056). Qa tej ttxola tej toklen nona mo ja tkub’ chjo’ mya’ b’a’ ma chi elal, mo ma chi pon b’aj qaj ch’ikb’al tej ajkawal chjo’, jun che qaj plaj b’a’ tokx chqana jun chemb’il tib’aj ja tenb’al tej il tu’n jun Qanb’al te Chemb’il tib’aj ja Tenb’al tej Il (ALA-FL057).

Kawb’al 5.26 q’i’nkx te teja 1 te enero te 2026.

Kawb’al 5.30. Ximb’al ex qaj ab’ib’ yol

(a) Nchi ok chq’et te tu’ chok chmet ex qaj chemb’il

(1) Uj na’ntq tok ab’ib’ yol tej tja kawb’al tib’aj jun qanb’al te jun ntzaj q’umat,
q’umb’aj te tu’ tkub’ yek’at tu’ taqa, mo ximb’al

Qatza ch’inch’ak’a qa tej tja kawb’al ma tz’etz tq’uma junt q’ij te mab’il,
qatza yajxaxt jwe’ q’ij uj na’ntq toj ab’ib’ yol tib’aj jun qanb’al te
q’umb’aj, q’umb’aj te yek’k’ata tu’ taqa, mo ximb’al, qaj plaj ilti’j chi kwel
chmet ex te chemb’il, twitzk’a mo toj yolb’il, te yolxta chqil qaj tiq’ch
tx’aq tten ex, teja mab’il jatuma mi ot tzaj q’umat tten ex nokx yek’at
naj, ch’ixpulk’ata chq’il qaj paq u’j ex qaj q’umb’aj tumal tumalxax te
che qaj nchex q’umat lu.

(2) Uj na’tq tok ja chemb’il lu te tu’ tajtz meltz’a mo tej kawb’al.

Qatza ch’inch’aka qa tej tja kawb’al ma tz’etz tq’uma junt q’ij te amb’il,
qatza yajxaxt jwe’ q’ij uj na’tq tok jchemb’il te tu’ tajtz meltz’a mo
kawb’al, qaj plaj ilti’j kwel ch-chmom chib’ ex tu’ chokx toj chemb’il,
twitzk’a mo toj yolb’il, te yolxta chqil qaj tiq’ch tx’aq tten ex, teja mab’il
jatuma mi ot tzaj q’umat tten ex nokx yek’at naj, ch’ixpulk’ata chq’il qaj
paq u’j ex qaj q’umb’aj tumal tumalxax te che qaj nchex q’umat lu.

(b) Chmolk’ata tej q’umb’aj netz mo sb’ub’ qama tz’okx qanat kjawal b’inchet junt maj

Toj alchexa aq’unt te b’inchalxta junt maj mo te aq’unxta jun q’umb’aj netz mo sb’ub’ tkub’, ilti’j kwel chmet jun copia tej q’umb’aj mo sb’ub’ chi’j qaj u’j tej qana ntajb’e’ tu’j kawb’al lu jaj mi nkub’ chmet chi’j qaj tz’ib’a te qanb’al ilti’j chi pjal chmet qaj u’j te tzaq’b’eb’.

(c) Q’umb’aj tumal te tu’ taqa minti’ ot txi’ b’inchet ntajb’e’

Title 5 Table of Contents 5 - 8

Qa jun ab’ib’ yola tib’aj jun qanb’al te q’umb’aj, jun q’umb’aj te yek’k’ata tej tu’ taqa mo jun chmob’ ma kub’ nik’et te masxax nim twitz 60 q’ij, ju’n plaj ilti’j kxe’l q’umat ex te yek’lakxta jun q’umb’aj tumal jaj nkub’ nik’untat qaj tu’ taqa kxe’lx ten mi nxi’ b’inchet. Te ti’j, qaj plaj ilti’j k’ajb’el ja Tqanil tej tu’ Taqa nokx Q’umat ex nche’x B’inchet (B’incha’ tex jatzana ALA FL-030).

(d) Mya’ tkub’ toj qanb’al che qaj q’umb’aj te toj il naj ta’

Mi nokx tzaqpet menoqat nok qanat ja may’ tkub’ twitzk’a toj ja nkub’ yek’at te jun qanb’al te netz q’umat te toj il naj ta’, mintzuj qa tej tja kawb’al ma tz’etz tq’uma junxat.

Kawb’al 5.30 B’incha’wa junt maj tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te 2013; eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te 2008; mant ch’in tok b’inchet te Enero te 1, 2012.

Kawb’al 5.35. Qaj qanb’al te tu’ t-xi’x q’i’ mo tu’ tchaj cheyat jun ab’ib’ yol te jun tu’ taqa noq ch’in, jun chemb’il tib’aj ja tten te toklen te najaj mo jun chemb’il te b’inchalxta che qaj il ti’j jun najaj

Jun qanb’al nxi’ qanat qa jun ab’ib’ yol tib’aj jun qanb’al te q’umb’aj lu tz’ib’ak’ax toj ja u’j nok te calendario che qaj tu’ taqa noq ch’in tej tja kawb’al mo jun chemb’il tib’aj ja tenb’al tej toklen mo jun chemb’il te b’inchalxta che qaj il ti’j jun najaj nxi’ q’i’ mo nchaj cheyat b’a’ tokx yek’at jun nkub’ ten tz’ib’a tten chxol qaj plaj nkub’ chq’o’ qaj qanb’al. Ja nkub’ ten toksa sqitat ilti’j k’okalx yek’at jwe’ q’ij tjaq’x tzuj tajlal q’ij nik’u’nk’a te tej ab’ib’ yol mo chemb’il. Qaj plaj ilti’j chi ajb’el qaj b’incha’ u’j te Qanb’al ex Q’umb’aj tu’nx T-xi’ q’i’ ja Ab’ib’ yol, Chemb’il te tenb’al mo Chemb’il te B’inchab’ tej Il (B’incha’ u’j te Jatzana ALA FL-035) te yek’lakxta tej qanb’al lu.

Kawb’al 5.35 b’incha’wa te teja 1 te Julio te 2014; eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te 2008; mant ch’in tok b’inchet taj tok Enero 1, 2012.

Kawb’al 5.37. Qanb’al ex Q’umb’aj te tu’ Tkub’ ten toj Yolb’il [Nel Najset]

Kawb’al 5.37 el najset taj tok 1 te Julio 2023; eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero, 2013.

Kawb’al 5.40. Qaj qanb’al te ma chaj yajt che qaj chemb’il te tu’ tajtz meltz’a, qaj ab’ib’ yol te nim t-xi’len tu’ taqa ex qaj kawb’al

Qaj chemb’il te tu’ tmeltz’a, qaj ab’ib’ yol te tu’ taqa matij ex qaj kawb’al noqxax b’a’ chxi’ q’i’ tuya ja netz ttziya ja tja kawb’al ch’iklak te tu’ t-xi’ q’i’ ja chemb’il te tu’ tmeltz’a, ja ab’ib’ yol te tu’ taqa matij mo ja kawb’al. Qaj plaj ilti’j k’ajb’el te ja b’incha’ u’j te Qanb’al Joniky ex netz Q’umat te tu’ T-xi’ q’i’ ja Chemb’il te tu’ Tmeltz’a, Ab’ib’ yol te tu’ Taqa Matij mo Kawb’al (B’incha’ u’j te Jatzana ALA FL-055) te b’inchalxta tej qanb’al lu qa te jun qanb’al joniky te nxi’ q’i’.

Title 5 Table of Contents 5 - 9

Kawb’al 5.40 B’incha’wa junt maj te teja taj tok 1 te Octubre te 2014; eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te 2008; b’incha’wa naj toj tne’l te teja taj tok 1 te Enero, 2012.

Kawb’al 5.45. Niky q’i’ qaj chemb’il chib’aj qaj tenb’al, b’inchab’ che qaj il ex qaj kuyb’al

Qatza tej tja kawb’al ma tz’etz tq’uma junxat, qaj kab’t kwel ten nxi’ q’o’ chi chqil qaj chemb’il tib’aj tenb’al, b’inchab’ che qaj il ex qaj kuyb’al nchi iky aq’masa’ chi’j tzun qaj il che qaj toklen te najaj.

(a) Chemb’il tib’aj tenb’al ex b’inchab’ che qaj il

(1) Chemb’il te tenb’al. Jwe’ la’j q’ij te alchexa jun chemb’il tib’aj ja tenb’al,
junak che qaj plaj ilti’j chi okalx yek’at ex q’olakxta jun tz’ib’b’al tej tenb’al
te ja’la tej il. Qaj plaj ilti’j k’ajb’el che ja b’incha’ u’j Xqelb’il te chemb’il te
tenb’al (b’incha’ u’j ALA FL-040) te tej ntajb’e’ lu, qatza jat jtaj kawb’al ot
tz’etz q’umat qa tej plaj ma tz’okx tyek’a jun Xqelb’il te chemb’il te nik’ub’
che qaj il (b’inch’a’ u’j ALA FL-041).

(2) Qaj chemb’il te b’inchab’ che qaj il. Jwe’ la’j q’ij te alchexa jun chemb’il
tibaj ja tenb’al, junak che qaj plaj ilti’j chi okalx yek’at ex q’olakxta jun
tz’ib’b’al tej tenb’al te ja’la tej il. Qaj plaj ilti’j k’ajb’el che ja b’incha’ u’j
Xqelb’il te Chemb’il te Nik’ub’ che qaj Il (b’incha’ u’j ALA FL-041).

(b) Chemb’il te tu’ tajtz meltz’a (tu’nx ex nok chq’et)

Te jun jwe’ la’j q’ij uj mix nok alchexa jun chemb’il te tu’ tajtz meltz’a, chqil qaj
b’inchal u’j ex chqil qaj plaj ilti’j kxe’l chi’nx jun chemb’il twitzk’a te yolal te jun
tb’anal toj jun ipomal te b’inchalxta chqil qaj tu’ taqa tej il. Tej chemb’il lu ilti’j kwel
nik’et tu’j b’incha’l u’j mo qaj plaj chi okalx te xelb’il teja amb’il uj tkub’ nik’et ja
chemb’il te uj tajtz meltz’a te tu’ tex tziyat qa tej chemb’il kxe’l q’i’ te jun tten
tumalk’a. Qa jun netz q’umat te moyb’al ma kub’ tq’o’ te mixb’a ja te yolal twitzk’a
chxol qaj plaj, qaj plaj b’a’ chkub’ ten toj ja chemb’il toj yolb’il mo choj qaj tenb’al
tekax chel. Tela jun la’j q’ij uj na’tq toj alchexa jun chemb’il te tu’ tajtz meltz’a,
junak che qaj plaj ilti’j k’okalx tq’o’ te junt plaj jun oyb’al tz’ib’a tten nich’inxa
tumalxax te tu’ t-xi’ aq’unat ex qa, ma kub’ kuyat, kxe’l tb’incha’ chqil qaj tten txaq
lu txola tyolj; ilti’j kxe’l q’i’ jun copia tej oyb’al lu toj ja chemb’il te tu’ tajtz meltz’a.
Te jun jwe’ q’ij uj mix nok alchexa jun chemb’il te tu’ tmeltz’a, jaka ju’n plaj ilti’j
k’okalx q’o’ ex k’okalx yek’at jun q’umb’aj ajxax tej chemb’il te tu’ tmeltz’a qa ilti’j
at tuya ja q’umb’aj tumal ntzaj q’umat tz’aj kumna:

(1) Jun tqanil che chqil qaj tu’ taqa nokx q’umat ex qaj mi nchi oxkx
q’umat, tuyax tzuj ch’in jatz tz’ib’at che qaj nchi pon b’aj te alchexa
tten, kuyb’al mo nik’ub’.

Title 5 Table of Contents 5 - 10

(2) Jun q’umb’aj tumal ntzaj tz’ib’at chqil qaj ipomal nkub’ b’int chu’n qaj pjal uj na’tq tok ja chemb’il te tu’ tmeltz’a te b’inchalxta che qaj tu’ taqa tx’aqx tu’ t-xi’ yolat, tuyax tzuj jun tqanil tej chemb’il te tu’ tmeltz’a twitzk’a mo jun q’umb’aj jaxax tumalxax ntzaj ch’ikat te tu’ taqa mi xi’ q’i’ ja chamb’il twitzk’a.

(3) Qaj nchi tzaj q’umat ttxolaxax:

(a) Tajlal q’ij te najleb’ mo tz’ib’b’al tej moj te najal; tajlal q’ij taj
chkub’ pax; nich’in q’ij ekub’ ten qa te najlel mo chxol xjal toj jte
ab’q’ij ex xjaw.

(b) Chb’i ex jte’ ab’q’ij qaj chkwal nutz’x.

(c) Qaj ab’q’ij che qaj plaj.

(d) Qaj il exi’ yolat chi’j qaj nchi tzaj q’umat ttxolaxax.

(e) Chqil qaj nchi kub’ b’int tu’ aq’masab’ jatuma nxi’ lape jun plaj ti’j
tzuj ti’ alchexa jun tten nxi’ yolat chi’j qaj nchi tzaj q’umat ti’ ttxola.

(4) Cheyb’al ex qaj q’olb’eb’ che qaj kwal:

(a) Qaj nchi pon b’aj te netz q’umat ex qaj kuyb’al ex qaj q’olb’eb’chkub’.

(b) Jun nkub’ ximb’al ntzaj q’umat che qaj q’umb’aj te cheyb’al ex
q’olb’eb’ ex chqil qaj nchi kub’ b’int tuya aq’masab’ qaj nchi ok
ab’intat tej nkub’ ximat.

(5) Aq’chlab’ ne’:

(a) Qaj nchi japal b’aj te netz q’umat ex qaj kuyb’al te aq’chlab’ che
qaj kwal chkub’.

(b) Qaj ximb’al te aq’chlab’ che qaj kwal.

(c) Chqil qaj nchi kub’ b’unchet te aq’masab’ toj onb’al te alchexa
jun amb’il nintzaj ti’j tzuj pwaq noktz, pwaq nkub’ b’aj, ipomal te
nchaj tz’aq mo kab’t nkub’ b’int ti’j tzuj aq’chlab’ che qaj chkwal.

(d) Jun DissoMaster mo junt copia netz imprimir netz tziyat qaj nkub’
nik’untat chqil qaj nchi knet nkub’ xi’mat ti’j tzuj aq’chlab’ ne’.

(6) Aq’chlab’ tej tmoj:

Title 5 Table of Contents 5 - 11

(a) Qaj nchi pon b’aj che qaj nchi etz q’umat te aq’chlab’ te tmoj at.

(b) Ximb’al te netz q’umat te aq’chlab’ te tmoj.

(c) Jun ximb’al tz’aq, ch’i’n naq’t te ch’in naq, te chqil qaj nchi kub’
b’inchet te aq’masab’ jonikytza chuya qaj tiq’ch nchi kub’ b’int toj
ja kloj 4320 tej Código te Najaj.

(d) Jun DissoMaster mo junt copia netz imprimir tzaq’b’e’nb’atz jaj
nkub’ yek’at ti nb’ajta ti’jxa twitz kawb’al tej netz q’umat te
aq’chlab’ te tmoj nik’u’nk’a tu’j plaj.

(7) Txqo’n qaj nchi okx q’umat:

(a) Jtajlal q’ij taj chq’ij qaj txaqpi’.

(b) Ja tten jatuma tej tne’l tej txqo’ otz’etz q’o teja ja’la ex, junxatta,
ja tten taj tetz q’o’ teja amb’il taj tetz q’i’.

(c) Tej tley tej b’a’ titza te b’a’ te koj, tekax tel mo naqa toj koj, mo
jun jonelna te chka’b’al.

(d) Chqil qaj nchi.

(e) Tej tnimal tumalxax tej k’eyb’al te ja’la, ja tten, npon kana ex qaj
nchi pon b’aj te alchexa chiw toklen ti’j txqpo, ex jte tumal te ja’la
ti’j txqo’.

(f) Jun q’umb’aj tumal tz’aq jaj tzaj nik’untat tej tqen jaxax ex at
ttxola te tej te q’olxta mo najtz q’o’ junt maj, ja u’j b’incha’ te tej
q’olxta mo naj q’o’ junt maj ex ta tnimal ajla’nk’a tej koj te ju’n
plaj ex qaj lepch tekax tel ti’j txqo’.

(8) Qaj k’asb’en mo qaj nchi ok chq’et:

(a) Jun ximb’al te chqil qaj k’asb’en mo qaj nchi ok chq’et che qaj plaj
qaj nchi tzaj q’umat titza te mi nyukch toj koj mo mi nyukch tekax
tel chi’j qaj plaj tuya jun tz’ib’b’al te chqil qaj nchi kub’ b’inchet ex ja
kawb’al at ttxola ttzqi’ ja ntzaj q’umat te qa ju’n che qaj k’asb’en mo
qaj nchi ok chq’et tej toj koj teja mo tekax tel.
(b) Te ju’n che qaj k’asb’en mo nok chq’et, ja tb’ij netz q’ontat, tej
nich’in nchaj tumalxax tej tajlal q’ij tej taj tkub’ pax, tej nchaj
tumalxax ja’la ex ja tley, npon kana ex qaj nchi pon b’aj te
alchexa nchaj yolat ten kasb’en.

Title 5 Table of Contents 5 - 12

(c) Qa at jun nokx q’umat te tu’ tajtz meltz’a, tej tb’ij noktz q’ontat, tej nich’in toj chqil chjo’ tu’j k’asb’en ex jtajlal q’ij ex nich’in te ju’n chojb’al tu’ tzuj nokx qanat ja tu’ tajtz meltz’a.

(d) Jun tqanil che qaj nchi tzaj q’umat lu qa tkub’ toj jun tten te
chojb’al te k’asb’en mo qaj nchi ok chq’et ex qaj nchi ajtz
meltz’et junt maj ti’jxttza.

(9) Chojb’al che qaj b’inchal u’j, chojb’al che qaj nintzaj ex nich’in twi’:

(a) Jun tqanil te che qaj nchi etz q’umat at.
(b) Jun tz’ib’b’al che chqil qaj nich’in chojb’al te ju’n plaj ti’ chb’i qaj
chojb’al tej b’inchal u’j teja junt plaj, qaj chojb’al tej ajlal pwaq ex
qaj chojb’al, ex ja pwaq nchaj k’asb’ena, qa at.

(c) U’j te chqil qaj nich’in nok chjet ti’ ju’n plaj ti’ tb’i ti’jx qaj tex
tchojb’al te b’inchal u’j, qaj ajlal pwaq ex qaj chojb’al, titza tzuj
nchaj tz’aq mi na’x tokx chjet, qa at.
(d) Qaj paq u’j, qaj amb’il, qaj tqanil, nich’in tipomal ex qaj q’umb’aj
tumal che qaj nintzaj:
(e) Copia che chqil qaj nich’in tipomal ex qaj q’umb’aj tumal che qaj
nintzaj jatuma ktza’l oyat mo b’a’ ttzaj oyat toj ja kawb’al.
(f) Jun u’j te tz’ib’b’al ex jun tqanil tej tqanil te chqil qaj paq u’j, u’j
noq lepcht ex qaj tqanil nchi tzaj oyat mo b’a’ chokx oyat toj
kawb’al chuya qaj copia chmo’nk’a qa ilxax chi’j te alchexa tten
nokx q’umat ilxax ti’j.
(g) Ja b’iyb’al, ja tb’e najb’al te k’eyb’al ex ja tajlal yolb’il te alchexa
ok cheyat nintzaj jatuma te jun plaj nok tnima tib’ te q’ajtel titza
te ok tcheya toj ja kawb’al, tuya noq ch’in q’umb’aj tumal jatuma
nkub’ yolat ja tex tej nokx q’umat tej nintzaj.

(10) Kab’t ok cheyat:

Ja b’iyb’al, tb’e najb’al ex tajlal yolb’il te alchexa jun ok cheyat mya’ ttzqi’
tib’a, tekax chi’j qaj plaj, jatuma jun plaj ntajb’e’ tu’ t-xi’ q’ajt titza te ok
cheyat ja il, ex jun noq ch’in tqanil tej nxi’ q’umat naj tej ok cheyat.
(11) Qaj junak ex qaj kawb’al:

Chqil qaj junak ex qaj kawb’al, titza tzun qaj nche’x q’umat at chtxola
jatuma qa jun plaj nchajb’e’ tu’ chxi’ lape, ilti’j chi kwel yek’at toj kloj
jatuma ntajb’e’ tej tz’ib’a te tu’ tajtz meltz’a.

Title 5 Table of Contents 5 - 13

(12) Q’umb’aj jaxax te pwaq noktz ex qaj pwaq nchi kub’ b’aj:

Jun q’umb’aj jaxax che qaj Pwaq nchi oktz ex qaj Pwaq nchi kub’ b’aj
nchi jaw b’inchet toj ja b’incha’ u’j tumalxax tej Yub’ ajnab’il te Kawb’al,
chuya chqil qaj u’j noq lepcht ntajb’e’, ilti’j k’okalx yek’at tuya ja
q’umb’aj jaxax tej chemb’il te tu’ tmeltz’a qa qaj tqanil te pwaq je’ qaja
ilxax chi’j te alchexa tqanil nokx q’umat. Jun plaj mixb’a tu’ chxi’ lape ti’
jun Q’umb’aj jaxax te Pwaq noktz ex Pwaq nkub’ b’aj nojk yek’at toj
tne’l.

(13) Nik’ub’ che qaj Txqo’ ex qaj K’asb’en:

Ilti’j chi xe’l q’i’ toj ja chemb’il te tu’ tmeltz’aj jun u’j tz’ib’a b’incha’ tten te
txqo’ ex k’asb’en toj b’incha’ u’j te tej kloj te nab’ te Kawb’al, chuya
chqil qaj u’j noq lepcht ntajb’e’. Jun plaj mixb’a t-xi’ lape ti’ jun Txol
txqo’ ex qaj k’asb’en nokx yek’at naj.

(14) Qaj ximb’al te tu’ tmeltz’a:

Junak che qaj plaj ilti’j chi okalx yek’at toj ja ab’ib’ yol te tu’ tmeltz’a jun
oyb’al tz’ib’a tten nxi’ b’inchantat chqil qaj xqelb’aj qaj luqa nche’x lape
ti’j nkub’ yolat. Qaj plaj b’a’ chokx qanat qa tej tja kawb’al kwel ten toj
ewb’al qaj oyb’al tz’ib’a chten lu.

(c) Qaj kuyb’al tej mi nkub’ ab’it

Mi ntb’inta xi kawal te tne’l cheyal at ttxola, qaj nchi b’ajta tej mi nkub’ ab’it tej kawb’al lu b’a’ tokx ti’ ja nkub’ xk’eyat te alchexa netz najset mo netz q’umat tziyb’atz tu’j kawb’al, tuyaxtzuj, minti’ moyb’al, ja najtz ti’j techb’al, tu’x t-xi’ q’i’ jkawb’al, jnel najset techb’al, jnel najset jnoktz q’umat te jun ok cheyat, mo ja nkub’ xk’eyat te nel najset te pwaq.

Kawb’al 5.45 b’incha’wa teja taj tok 1 de Enero te 2016; eq’ij teja taj tok 1 te Enero te 2008, taj ma’ntq nxi’ b’inchet te teja taj tok 1 te Julio te 2014, 1 te julio te 1009, 1 te Enero te 2012 ex 1 te Enero te 2015.

Kawb’al 5.50. Ch’ixb’al che qaj kawb’al

Qatza junxat ma tz’etz tq’uma, kxe’l q’i’ qaj kawb’al che qaj ajkawal te jatzana qaj nchi tzaj cheyat qaj ch’ixb’al che qaj kawb’al te alchexa tqanil cheya te tej kawb’al mo te jun q’olb’eb’ te masxax twitz jun amb’il.

Title 5 Table of Contents 5 - 14

Kawb’al 5.50 eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero, 2008.

Kawb’al 5.60. Nik’ulk’ata che qaj q’umb’aj tjaq’ ja ab’ib’ yol [Nel najset]

Kawb’al 5.60 el najset te teja taj tok 1 te Enero te 2012; eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te, 2008.

Kawb’al 5.65. Qaj chojb’al che qaj b’inchal u’j ex qaj nintzaj [Nel najset]

Regla 5.65 el najset te teja taj tok 1 te Enero te 2012; eq’ij titza te kawb’al te teja taj tok 11.0.8.C te teja taj tok 19 te Mayo te 1998; exi’ b’inchet naj teja taj tok 1 te Julio te 1999, 1 te Enero te 2004, 1 te Julio te 2004, 1 te Enero te 2006 ex 1 te Enero te 2007; exi’ b’inchet naj ex ok tajlal te Kawb’al 5.65 te teja taj tok Enero te 2008.

Kawb’al 5.70. Kawb’al te tej aq’chlab’ tej tmoj mo t-xu’l mo tchmil

Nchi kub’ ab’it qaj kab’t kawb’al lu toj ewb’al te tej aq’chlab’ te noq kab’ q’ij tej tmoj mo t-xu’l mo tchmil chi’j qaj il te b’inchab’ tej tmojex te t-xu’l mo tchmil.

(a) Qaj il mya’ jonelna tuya tzuj aq’chlab’ te ne’

Chi’j tzun qaj il jatuma minti’ aq’chlab’ che qaj kwal, jtechal te aq’chlab’ tej tmoj mo t-xu’l mo tchmil te teja 40% jtu’ tokx pwaq tej nchjon mo noq ch’in twitz 50% tej noktz te pwaq tej onb’al.

(b) Qaj il te aq’chlab’ te ne’

Chi’j qaj il jatuma ilti’j at aq’chlab’ te ne’, tej techb’al te aq’chlab’ tej tmoj mo

tuya najb’en te qaj tuya tib’ nchi kub’ nik’et choj qaj kloj 4055 a 4069 tej Código te Najaj toj ja junt tten lu:

SS = [HN-(HN) (M) (K) (1+H %)] [.35] - [LN-(LN) (M) (K) (1+H %)] [.4]

(Qa H% masxax nim twitz 50%, najb’en 2-H% te t-xel ja 1+H%) (M = Fam. Código §4055(b)(4) nxi’ multiplicar chu’ qaj chkwal)

(c) Chomb’al tu’j nb’ajta choj kawb’al

Chi’j qaj il te t-xu’l mo tchmil, ja tja kawb’al k’okal tchmo’ ja tten te tu’ ttiq’ tu tok te kwent ja nxi’ aq’maset te kawb’al titzaxsa tok tu’j kawb’al te jatzana ex qaj kawal te chqil qa at-xax ilti’j.

Title 5 Table of Contents 5 - 15

Kawb’al 5.70 b’incha’wa ex ok tajlal te teja taj tok 1 te Enero te 2008; eq’ij titza te kawb’al 11.2 te teja taj tok 19 te Mayo te 1998;

Kawb’al 5.71. Qaj nchi kub’ yolat te chmoj chib’

Jun nkub’ yolata te tmoj tib’ nokx q’i’ te techb’al toj jun nkub’ nik’et te jun kawb’al ilti’j kwel chmet jak’a toj ja sb’ub’.

Kawb’al 5.71 eq’ij tuya tten te teja taj tok 1 te Enero te 2015.

Kawb’al 5.72. Sb’ub’ ti’j tzuj cheyb’aj che qaj kwal, tej aq’chlab’ te ne’ mo j- aq’chlab’ tej tmoj

Qaj sb’ub’ ti’j tzuj cheyb’aj che qaj chkwal, tej aq’chlab’ te ne’ mo aq’chlab’ tej tmoj ilti’j kwel nik’et chqil qaj nchi pon b’aj toj chqil. Qaj sb’ub’ ti’j tzuj aq’chlab’ ne’ ex tmoj ilti’j k’okalx tsmo’ qaj tajlal q’ij te uj ntzaj tzyet ex uj tpon b’aj.

Ilxax ti’j tu’ tajb’en tey ja U’j noq lepcht te Q’umb’aj tumal ex Q’umb’aj te Aq’chlab’ Ne’ (b’incha’ u’j FL-342).

Ilti’j plaj chmet ja b’incha’ u’j FL-342 jun ajlab’ tej aq’chlab’ ne’ titzaxsa tok chu’ qaj techb’al, qatza tej b’incha’ u’j FL-342 ma kub’ tb’incha’nt qaj tten najb’en te tu’ t-xi’ b’int ja ajlab’ titzaxsa tok chu’ qaj techb’al. Teja ilti’j nok chq’et te tu’ tajb’en ja U’j noq lepcht te tu’ tpon b’aj ja aq’chlab’ ne’ mya’ tumal ti’j techal (b’incha’ u’j FL-342(A)) uj tej sb’ub’ nok tsmo’ jun aq’chlab’ ne’ te tu’ tex txuk tej ajlab’ titzaxsa tok tu’j techb’al titzaxsa tok tu’j Código te Najaj § 4050, et seq.

Ja Tja kawb’al nok tnimsam tib’ te tu’ tajb’en kab’t b’incha’ u’j te te Toklen te Najaj tej Ajnab’il te Kawb’al nche’x q’i’ chi’j qaj sb’ub’ nkub’ nik’et.

Kawb’al 5.72 b’incha’wa te teja 1 de Enero de 2016; eq’ij teja taj tok 1 te Julio, 2010.

Kawb’al 5.73. Yekb’al che qaj q’umb’aj te ch’ikb’al che qaj nchi chaj ajlet

Ilti’j k’okalx yek’at jun copia tej sb’ub’ mo q’umb’aj te aq’chlab’ che qaj chkwal, jt-xu’l mo tchil, tmoj mo jnajaj joniky tuya alchexa q’umb’aj te ch’ikb’al che qaj pwaq nchi oktz nkub’ nik’et.

Kawb’al 5.73 eq’ij teja taj tok 1 te Enero, 2015.

Kawb’al 5.75. Niky cheyb’aj tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal

(a) Qaj nokx q’umat chib’aj qaj ajnab’il qaj netz q’ontat che qaj q’umb’aj tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal Title 5 Table of Contents 5 - 16

(1) Alchexa xjal at jun te tq’umb’aj tib’aj tnab’ te nintzaj te jun nab’il ja jun netz q’umat yol tib’aj ja cheyb’aj che qajn kwal b’a’ tokx yek’at twitzk’a mo tz’ib’a tten twitz xi Niky cheyta tej Ch’uq che qaj Onb’al tej Tja kawb’al tej Najaj qatza yajxaxt 20 q’ij ti’jxa tzuj taj tel nik’ ti’j ja tley te jaw q’intat te. Tej niky cheyta tej ch’uq kxe’l tcheya ja tqanil, kwel tchmom tib’ tuya ja ajnab’il netz q’umat yol tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal ex kxe’l tcheya ja nokx q’umat txuk tuya ja xjal okx yolal ti’j.

(2) Qa tej xjal ma tz’okx yek’at tej q’umb’aj mya’ tumal toj twitz tuya ja
tzaq’b’eb’ tej Niky cheyta tej Ch’uq che qaj Onb’al tej Tja kawb’al te Najaj,
b’a’ tokx ten qantta tej ximb’al tej niky cheyta tz’ib’ tten twitz xi Nintzaj tej
Tja nik’ub’ u’j che qaj Najaj ex Qaj kwal choj qaj 30 q’ij ti’jxa tzun ja junt
nokx q’i’ tej tzaq’b’eb’ tej niky cheyta. Texi Nintzaj tej Tja nik’ub’ u’j qjawal
tnik’a te q’ilaktzta tej nokx ten qantta tej xjal okx q’umat tej q’umb’aj tz’ib’
tten. Tej Nintzaj tej Tja nik’ub’ u’j b’a’ tokx tq’o’ ja q’umb’aj te jun kloj tojxa
te tej te tcheyb’aj ex yol nxi’, mo tzaq’b’elxta tej nokx ten qantta minti’ otz
q’umb’aj. Tej tzaq’b’eb’ tej Nintzaj tej Tja nik’ub’ u’j ti’j nokx ten qatta ktza’l
q’o’ tz’ib’a tten tej xjal okx yek’at tej nokx ten qantta.

(3) Qa tej xjal ma tz’okx yek’at tej q’umb’aj mya’ tumal toj twitz tuya ja
tzaq’b’eb’ tej Nintzaj tej Tja nik’ub’ u’j, b’a’ tokx ten qantta tz’ib’a tten
twitz xi Kawal Aq’anal tej Tja kawb’al choj qaj 30 q’ij ti’jxa tzun ja junt
nokx q’i’ tej tzaq’b’eb’ tej nintzaj tej tja nik’ub’ u’j. Tej kuyb’al tej Nintzaj
Aq’anal tej Tja kawb’al tib’aj ja nokx ten qatta kxe’l q’umat tz’ib’a tten
tej xjal nokx q’umat tej q’umb’aj ex juxtza maj.

(b) Qaj te yolal jun plaj ochaj (te noq te junx plaj) chuya qaj ajnab’il netz q’ontat che qaj yol ntzaj q’umat tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal

Minti’ tu’ tkub’ ten jun te yolal jun plaj ochaj noj menoqat jun ajnab’il ntzaj q’ontat tej yol tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal ch’ikb’atz tu’ jun tja kawb’al ex menoqat jun b’inchal u’j mo jun plaj tokx toj ja il, mintzaj alchexax ja ma txi’ q’umat toj ja kloj 216 tej Código tej Najaj. Menoqat jun b’inchal u’j mo plaj tej ximb’al b’a’ t-xi’ q’o’ tej ajnab’il jaj netz q’ontat che qaj yol tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal paq u’j tib’aj ja il qa mitx nxi’ ti’j ja junt plaj, ex tej b’inchal u’j tej kwal qa at, jun copia che qaj paq u’j.

(c) Q’umb’aj tej ajnab’il qaj netz chq’o’ qaj yol tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal

Jun txokb’al ntajb’e’ ja tu’ tkub’ ten te jun ajnab’il ja netz q’ontat che qaj yol tib’aj ja cheyb’aj che qaj kwal toj jun q’umb’aj jaxax mo il ilti’j k’okalx q’o’ twitzk’a che qaj Onb’al tej Tja kawb’al che qaj Najaj te jun la’j q’ij tjaq’x tzuja tajlal q’ij te lu tkub’ joniky tuya ja chojb’al tej ma tz’ok cheyat ntajb’e’ tu’ ja kloj 68097.2 tej Código te Wixa.

Title 5 Table of Contents 5 - 17

Kawb’al 5.75 b’incha’nwa te teja 1 te enero te 2026; ultama jaw b’inchet teja 1 te enero te 2012; lu tkub’ titza che qaj kawb’al 11.3.4 ex 11.4.7 te tetzunja 19 te mayo te 1998; lutza naj tetzsa b’inchet te tetzunja 1 te enero te 2004, 1 te julio te 2006 ex 1 te enero te 2007; lutza naj tetzsa b’inchet ex lu tajlal tok chi’j qaj Kawb’al 5.75 te teja 1 te enero te 2008.

Kawb’al 5.80. Xqelb’aj tej k’ojlab’ che qaj chkwal

(a) Jnokx tq’uma jniky xqelal

Mi nokx tzaqpet ja nokx q’umat npon b’aj te jun niky xqelal tej k’ojlal che qaj chkwal ch’iklak tu’j tja kawb’al.

(b) Tetzsa q’i’ tu’j niky xqelal

Jun niky xqelal b’a’ tokx tqana tej tja kawb’al jun q’umb’aj jaj nokx tzaqpintat te tu’ tetz ti’ jun il toj jun ximb’al nxi’ q’umat ex b’a’ tokx yek’at jun qanb’al jun plaj otz’okxa te jun q’umb’aj te jun q’umb’aj najtz meyontat tej amb’il te tej q’umb’aj tumal ex j-ab’ib’ yol te teja ximb’al lu.

(c) Qaj q’umb’aj tib’aj ja taq’a ja niky cheyal

(1) Chi’j tzun qaj aq’unt lu, "ximb’al" tej elpenina ja aq’unt tej toklen te
najaj jatuma tej niky xqelal ok ch’ikat tu’j tja kawb’al.

(2) Jun plaj tej ximb’al, tuyax tzuj jun k’ojlal ad litem, ex alchexa b’inchal u’j
ch’iklak te tu’ tokx yek’at jun q’umb’aj tib’aj ja aq’unt te jun niky cheyal.

(3) Ja plaj ntajb’e’ tu’ tokx q’umat tej nkub’ tb’incha’ te jun niky xqelal ilti’j
kwel tb’incha’ tz’ib’a tten ex te q’olakxta ten etz b’int tne’l tej q’umb’aj
tej xqelal qatza yajxaxt 20 q’ij ti’jxa ja ok b’inchet jatuma ot tzaj amb’il
tej q’umb’aj mo teja kab’ q’ij te 20 q’ij tej uj tokx q’i’ ja tumal tej niky
xqelal, qa tej npon b’aj tej te tajlal q’ij jaj naj tkub’.

(4) Xqelal b’a’ tokx tqana tej tja kawb’al te tu’ Qatza yajxaxt la’j q’ij toj
kawb’al ti’jxa tzuj tajo t tz’okx q’i’ qaj q’umb’aj, texi xqelal ilti’j k’okalx
tq’o’ tej nqana jun tzaq’b’eb’ tz’ib’a tten ti’j qanb’al. Minti’ tu’ t-xi’
q’umat chqil ttxola tej tqanil jq’umb’aj, tej xqelal b’a’ tokx tqana tej tja
kawb’al te tu’ tetz tq’uma tej tu’ tok ch’ikat junt maj ex, ti’j jte t-il etok
tch’ika junt xqelal.

(5) Qa tej ttzaq’b’eb’ ot tz’okx q’o’ tu’j xqelal mi txi’ tb’incha’ ja
q’umb’aj, tej nokx qanat ilti’j k’okalx tq’o’ jun copia tej q’umb’aj ex
tej tzaq’b’eb’ tej xqelal, qatza at, te tej ajkawal tokx kawal toj tja

Title 5 Table of Contents 5 - 18

kawb’al te najaj, ti’j tzuj ximb’al tib’aj ja q’umb’aj, qa b’a’ tok tsmo’ ja ot tz’etz’ tej xqelal tej kloj che qaj nchi xqela te k’ojlal che qaj kwal najb’en tej tja kawb’al, juxsmaj teja.

(d) Qaj mi tz’el chpokb’al che qaj q’umb’aj tumal

Toj alchexa aq’unt ntajb’e’ ja k’ojlab’ mo ja nkub’ b’int che qaj q’olb’b’ che qaj chkwal nutz, alchexa jun q’umb’aj tumal mo netz q’umat tz’ib’a tten ilti’j k’okalx peq’at ex kwel ten toj ewb’al ex mya’ tkub’ twitz te menoqat jun xjal mintzuj tja kawb’al, jb’inchal u’j tej kwal, qaj plaj, qaj b’inchal u’j ex alchexa xjal jatuma tej tja kawb’al ntzaj q’o’ te ntzaj tq’uma jtu’ tokx tu’ ntzaj q’umat tz’ib’a tten tetzsa q’o’ tuya q’umb’aj tumal naj ti’ chqil qaj plaj. Menoqat jun xjal otiq’ tu’ tokx ti’j ja tten lu te q’umb’aj tumal toj ewb’al b’a’ tetz ti’ qaj copia texja menoqat tu’ tel tq’o’ tpokb’al jte tqanil te menoqat jun kwal menoqat te junt te toxa, mintzuj qa at jun q’umb’aj ntajb’e’ tu’ tel tpokb’al.

(e) Qaj nche’x yolat ochi tenxa te plaj chuya qaj xqelal

Minti’ tu’ chyola chi’j qaj ochitenxa te plaj tuya ja xqelal te k’ojlab’ che qaj

kwal ch’ikb’atz tu’j tja kawb’al ex alchexa jun b’inchal u’j mo plaj toktzsa ti’j il, mintzuj ok kub’ nik’et toj kloj 216 tej Código te Najaj. Menoqat jun b’inchal u’j mo plaj toj kloj b’a’ ttzaj tq’o’ tej xqelal qaj paq u’j tib’aj tzuj il uj mitx nxi’ q’o’ tej junt plaj, ex tej b’inchal u’j tej kwal qa at, jun copia che qaj paq u’j. Minti’ tej kawb’al nkub’ ten twitz tej xqelal kxe’l yola tuya lchexa xjal jatuma tej xqelal njapal b’aj tu’ qa at-xax ilti’j te tu’ t-xi’ qanat te tu’ tok tz’aqset ja q’umb’aj tumal.

Kawb’al 5.80 b’incha’wa ex ok tajlal te teja taj tok 1 te Enero te 2008; aq’ij titza te kawb’al 11.4 ex 11.6 te teja 19 te Mayo te 1998; b’incha’wa naj te teja taj tok 1 te Enero te 2004, 1 te Julio te 2006 ex 1 te Enero te 2007.

Kawb’al 5.82. Qaj nchi okx q’umat ti’j tzuj b’inchal u’j ch’ikb’atz tu’j tja akwb’al te jun kwal

Toj jun aq’unt te toklen te najaj jatuma tej tja kawb’al ot tz’ok ch’ikat b’inchal u’j te jun chkwal xu’j mo xinaq nutz’, alchexa jun plaj mo b’inchal u’j mo chkwal nutz’ b’a’ tokx yolal ti’ jun q’umb’aj tib’aj ja tley ja b’inchal u’j ch’iklak. Ja q’umb’aj ilti’j k’okalx tyek’a tz’ib’a tten ex q’umxta tumal te chqil qaj b’inchal u’j ex chi’j qaj plaj nokx yek’at chi’jx, ex tej etz tne’l tej nokx q’umat ilti’j k’okalx q’o’ tej tz’ib’al tej tchq’ajlaj te ab’ib’ yol tej ajkawal qa naq’anan ti’j tja kawb’al te toklen te najaj, tuya copia tej tz’ib’al tej tchq’ajlaj te ab’ib’ yol tej naq’anan tej tumalxax tej il. Tej ajkawal naq’anan ti’j tja kawb’al b’a’ tetz tq’o’ ja q’umb’aj tej aq’anal tej tumalxax ch’iklak mo kwel ten txuk ti’j tqanil ex b’a’ t-xi’ tb’incha’ alchexa che qaj kab’t ximb’al mo chqil chi’j:

(1) T-xel ti’j nokx q’umat;

Title 5 Table of Contents 5 - 19

(2) Qanlakxta jun tzaq’b’eb’ tz’ib’a tten mo qaj yol tz’ib’a tten;

(3) Jyolxta tej noktz q’umat; mo,

(4) Nik’ulk’ata jun ab’ib’ yol tib’aj ja nokx q’umat.

Kxe’l q’o’ jun tzaq’b’eb’ tz’ib’a tten tej xjal jnokx yek’at ja q’umb’aj ex te chqil qaj b’inchal u’j ex qaj plaj je’x k’ookalx yek’at chib’, tuya jun copia nxi’ sma’ tej kawal ch’iklak ti’j il. Chqil ja aq’masab’ toksa cheyat ti’j tzuj tuya ja tzaq’b’eb’ ti’j q’umb’aj k’okal klot tu’j tja kawb’al titzaxsa tok tu’j tten tej nok klet te tz’ib’b’al tej tja akwb’al.

Kawb’al 5.82 aq’ij te teja taj tok 1 te Julio, 2010.

Kawb’al 5.85. Onb’al chjo’ tu’ tumalxax

B’a’ tkub’ b’int jun nkub’ tumalxax te tej tu’ tok ch’ikat jun kwel ten netz q’umat chjo’ toj tzuja tkub’ lu tej Tumalxax ex Q’umb’aj te nok Ch’ikat te Kwel ten netz Q’umat te tej k’ojlab’ chjo’ che qaj chkwal (b’incha’ u’j te jatzana ALA FL-002).

Kawb’al 5.85 aq’ij te teja taj tok 1 te Enero, 2008.

Kawb’al 5.95. Ajkawal tej Tqanil IV-D

Chqil qaj il tej Tqani IV-D chi okal cheyat toj ja Tchq’ajlaj te Kawb’al George E. McDonald mo toj ja Tchq’ajlaj te kawb’al Hayward. Qaj il nchi b’aj toj ja Tja kawb’al te Gale/Schenone k’okal ch’ikat jun ajkawal te tu’ tok q’o’ taq’a toj ja Tchq’ajlaj te Kawb’al te Hayward te chqil qaj nchi japal b’aj ju’tza tej Tja nik’ub’ aq’unt te che qaj Onb’al te Aq’chlab’ Ne’ k’okalx smet toj jun ximb’al te kuyb’al.

Kawb’al 5.95 b’incha’wa te teja taj tok 1 te Enero te 2012; aq’ij titza te kawb’al 11.10 te teja 19 te Mayo te 1998; b’incha’wa naj te teja taj tok 1 te Enero te 2004; b’incha’wa naj ex nok tajlal te Kawb’al 5.95 te teja taj tok 1 te Enero te 2008.

Kawb’al 5.100. Qaj chi elal najset

Alchexa plaj mo b’inchal u’j mi ma kub’ kuyat tuya tzuj nkub’ ten tej tqanil lu mo qa mi ma kub’ ten teja amb’il toj alchexa ab’ib’ yol, chemb’il mo kawb’al, lu tzyu’nk’a tten ti’j nok chq’et te tu’ tetz najset ti’j ja plaj lu mo b’inchal u’j, nokx smet b’ix mya’ nok moyb’al ti’j ti’j npon b’aj nxi’ jawna ti’ alchexa jun tqanil nokx q’umat nkub’tza kuyat chuya qaj u’j teja junt plaj, ja xqelb’aj che qaj chojb’al ex qaj chwi’ qaj b’inchal u’j, mo ja naq’et che qaj nchi kub’ melet tumalxax tej u’j nok te calendario.

Kawb’al 5.100 b’incha’wa naj ex nok tajlal te teja taj tok 1 te Enero te 2008; aq’ij titza te kawb’al 11.7 te teja 19 te Mayo, 1998.

Title 5 Table of Contents 5 - 20

Title 5 Table of Contents 5 - 21